Congres van Wenen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Tekening door Jean Baptiste Isabey. Metternich staat links voor de stoel. Talleyrand zit rechts met de arm op tafel. Op het schilderij is keizer Frans I van Oostenrijk te zien.

Het Congres van Wenen of Weens Congres werd na de val van Napoleon in 1814 en 1815 gehouden door de overwinnende mogendheden Pruisen, Oostenrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk met als doel de staatkundige herordening en institutionele reconstructie van Europa.

Inhoud

[bewerken] De noodzaak

Een staatkundige herordening van Europa was nodig, want de Franse Revolutie en vooral de daaropvolgende napoleontische oorlogen hadden die kaart grondig hertekend. Zo was het eeuwenoude Heilige Roomse Rijk verdwenen, en had Frankrijk de confederale gebieden van de Oostenrijkse Nederlanden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden geannexeerd, net als de Franstalige delen van Zwitserland en het gebied van Duitsland ten westen van de Rijn. Hoewel sommige oerconservatieve aristocraten de 'vooroorlogse' situatie inclusief grenzen weer wilden herstellen zag de meerderheid der verzamelde staatslieden de noodzaak in van een staatkundige vereenvoudiging van de kaart van Europa en een grondige sanering van de wirwar van heerlijke rechten. Napoleon had veel staatjes en staten al samengevoegd en het veelal plaatselijke recht vereenvoudigd en nationaal gelijkgeschakeld. En ook zijn invoering van een betere administratie van bijvoorbeeld de burgerlijke stand wilde men handhaven. Dit waren allemaal 'praktische' verbeteringen waar iedereen de waarde van kon inzien maar de oorspronkelijke idealen van de Franse Revolutie, Liberté, Egalité et Fraternité (vrijheid, gelijkheid en broederschap) overigens door de autoritaire Napoleon later in zijn loopbaan ook met voeten getreden, wilden de verzamelde aristocraten natuurlijk niet overnemen want dat hield een aantasting van hun aloude rechten en privileges in.

Het Congres, waarbij de Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich grote invloed had op het verloop ervan, begon in september of oktober 1814 (de bronnen verschillen over de aanvangsdatum) en eindigde op 9 juni 1815. Toch kan men aan dit Congres geen strikte timing verbinden, het was eerder een verzamelnaam voor een proces dat begon in de zomer van 1812 en in 1822 werd afgerond met als bindmiddel dat iedere deelnemer doodsbang was door de andere buitenspel te worden gezet in een strijd voor gebied, macht en invloed. Het bijzondere aan dit congres kwam hierop neer dat er geen plenaire zittingen plaatsgrepen maar dat de discussies en de beslissingen elders werden genomen, eerder in de marge. Tijdens dit congres kwamen twee grote tegenstellingen naar boven, enerzijds het wederzijdse wantrouwen tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland, anderzijds de rivaliteit tussen Pruisen en Oostenrijk. Daarbij trachtte het overwonnen Frankrijk opnieuw een rol op het eerste plan te spelen.

De gezanten met hun entourage van raadgevers en bedienden vormden een gezelschap van enkele duizenden, dat op kosten van de Oostenrijkse staat goed gevoed en vermaakt werd . De Oostenrijkers waakten erover om hun hoge gasten het leven aangenaam te maken tijdens hun verblijf in Wenen. De vele bals en partijen liet Charles-Joseph van Ligne zich de opmerking ontvallen: "Hoe loopt het Congres? Het Congres loopt niet, het danst!" In een brief aan Talleyrand van 1 november 1814 schreef Ligne:

"Man schreibt mir das Wort zu: ‚Der Kongress tanzt, aber er kommt nicht vorwärts.‘ Es sickert auch nichts durch als der Schweiß dieser tanzenden Herren. Ich glaube auch gesagt zu haben: ‚Dies ist ein Kriegskongress, kein Friedenskongress." [1]

Vele waarnemers van het Congres beklaagden zich over het heersende immobilisme te vergelijken met een Poolse Landdag. Velen kwamen onder de indruk van de tentoongestelde pracht en grandeur. De algemene secretaris Friedrich von Gentz beschreef dit gebeuren zeer beeldend in een brief van 27 september 1814 en beklaagde er zich over dat er weinig vooruitgang geboekt werd.

"Die Stadt Wien bietet gegenwärtig einen überraschenden Anblick dar; alles was Europa an erlauchten Persönlichkeiten umfasst ist hier in hervorragender Weise vertreten. Der Kaiser, die Kaiserin und die Großfürstinnen von Rußland, der König von Preußen und mehrere Prinzen seines Hauses, der König von Dänemark, der König und der Kronprinz von Bayern, der König und der Kronprinz von Württemberg, der Herzog und die Prinzen der Fürstenhäuser von Mecklenburg, Sachsen-Weimar, Sachsen-Coburg, Hessen usw., die Hälfte der früheren Reichsfürsten und Reichsgrafen, endlich die Unzahl von Bevollmächtigten der großen und kleinen Mächte von Europa - dies alles erzeugt eine Bewegung und eine solche Verschiedenheit von Bildern und Interessen, dass nur die außerordentliche Epoche, in der wir leben, etwas Ähnliches hervorbringen konnte. Die politischen Angelegenheiten, welche den Hintergrund dieses Bildes sind, haben indessen noch keinen wirklichen Fortschritt gebracht." [2]

Sommige historici zijn evenwel de mening toegedaan dat het Congres zijn hoofddoel, namelijk een kader te scheppen voor een Europese vredesregeling, gerealiseerd heeft. De Pruisische veldmaarschalk Blücher omschreef de onderhandelingen aldus:

"Der Kongress gleicht einem Jahrmarkt in einer kleinen Stadt, wo jeder sein Vieh hintreibt, es zu verkaufen und zu vertauschen" [3]

[bewerken] Uitgangspunten van het Congres

Het steunde op 4 pijlers:

[bewerken] Inhoud

[bewerken] Leidende gedachte

  • Restauratie oude en invoering nieuwe vorstenhuizen, honorering dynastieke wensen van de Ancien Régimes. Geen volksvertegenwoordiging en geen vertegenwoordiging van de naties. Bijeenkomsten zonder burgerlijke vertegenwoordiging.
  • Strategische overwegingen in verband met machtsevenwicht tegen de "universele monarchie". Niet eeuwige vrede maar orde. Verschuiving van grenzen: verplaatsing van volkeren, alleen uit strategische overwegingen.
  • Tegen liberalisme en nationalisme.

[bewerken] Resultaten

  • Andere besluiten:
    • Het Heilige Roomse Rijk werd evenwel niet hersteld.
    • De nationalistische roep om een verenigd vaderland werd genegeerd (vooral Metternich was tegen het nationalisme).
    • De resterende Duitse staten werden verenigd in de Duitse Bond, waarin ze vrijwel autonoom bleven met bondsdag in Frankfurt aan Main. Napoleons hervormingen werden hier dus bevestigd.
    • Ook de door Napoleon bevorderde koninkrijken Beieren, Württemberg, en Saksen behielden hun status.
    • Het Pools-Saksische vraagstuk werd opgelost.
    • Alexander I van Rusland kreeg slechts een deel van Polen, vergelijkbaar met het Groothertogdom Warschau dat bestaan had onder Napoleon.
    • Pruisen moest zich tevreden stellen met twee vijfde deel van Saksen, de rest bleef in handen van de Saksische koning.
    • Charles-Maurice de Talleyrand maakte van deze situatie gebruik om de positie van Frankrijk te versterken. Hij, Castlereagh, en Metternich tekenden een geheim verdrag waarin ze besloten ten strijde te trekken tegen Rusland en Pruisen, wanneer nodig.
    • Pruisen, Oostenrijk en Rusland sloten de Heilige Alliantie die zou tussenkomen bij een revolutionaire beweging in Europa; alzo kon men de op het Congres overeengekomen besluiten garanderen. Rusland kwam in 1830 inderdaad tussen toen de Poolse Novemberrevolutie van 1830 uitbrak. Deze opstand zou tsaar Nicolaas I verhinderen te interveniëren in de Belgische Opstand.
    • Zijdelings kwam op het congres ook aan bod: de vrije doorvaart op zee, de afschaffing van de slavernij en de neutraliteit van Zwitserland.

[bewerken] Informele diversen

Andere, wat informele, besluiten en opvallende punten waren

  • het sindsdien houden van een Congres wanneer er een conflict dreigde (Congresstelsel)
  • het direct weer opnemen van Frankrijk in de besluitvorming. Ook werd Frankrijk grotendeels hersteld binnen de grenzen van voor de revolutie. Dit in tegenstelling tot het Duitse Keizerrijk bij het Verdrag van Versailles in 1919.
  • het negeren van nationalisme en liberalisme. Herstel van oude structuren en herordening van Europa was het belangrijkst. Landen werden zomaar verkaveld of samengevoegd zonder rekening te houden met nationale gevoelens, maar puur uit strategisch oogpunt, machtsbalans en de belangen en wensen van vorsten.
  • het niet inzien dat de krachten die in de Franse Revolutie waren losgebarsten ook elders boven zouden kunnen komen.

[bewerken] Nasleep en gevolgen

Kaart van Europa na het Weens Congres

De nieuwe orde zou echter niet voor onbeperkte tijd stand houden. De ideeën van de Franse Revolutie hadden overal al wortel geschoten, en leidden tot staatkundige veranderingen. De ontbinding van het Osmaanse Rijk werd erdoor bevorderd, omdat de Franse ideeën in de Osmaanse gebieden Servië, Griekenland en Roemenië wortel schoten. Voor Oostenrijk gold hetzelfde. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden viel in 1830 uiteen, terwijl in Servië opstanden uitbraken. Dit vormde de eerste barst in de nieuwe constellatie. Liberale revoluties in 1830 en vooral in het revolutiejaar 1848 hadden in heel Europa grote gevolgen. Uiteindelijk zouden de Bourbons plaats maken voor het Tweede Franse Keizerrijk. Omstreeks 1860 kwam er een Italiaanse eenheidsstaat tot stand. De Duitse Bond hield het uit tot 1866, maar Pruisen bleek in Noord-Duitsland zo dominant te zijn, dat het de keten van gebeurtenissen in kon zetten die leidden tot de oprichting van het Duitse Keizerrijk in 1871.
Het Weens Congres was verder een poging om een status quo tussen vier grote Europese staten (de overwinnaars van Napoleon) voor een eeuw vast te leggen. Dit leidde ertoe dat hun expansiedrang zich nu richtte op kolonisering van het Afrikaans en Aziatisch continent (zie Imperialisme). Door het Weense Congres kreeg het continentale Europa niet alleen een ideologie opgelegd, afgeleid van de belangen van vier grote mogendheden, maar het beïnvloedde indirect alles wat zich nadien in Europa afspeelde, waaronder het militant nationalisme, bolsjewisme, fascisme, de grote militaire conflicten van de 20ste eeuw tot het ontstaan van de Europese Unie.

[bewerken] Belangrijkste actoren van het congres

Deze personen hadden elk hun soms rancuneuze onhebbelijkheden. Napoleon, nog steeds een factor van belang, vocht voor behoud van zijn troon en wilde een dynastie vestigen. Tsaar Alexander I had niet door dat hijzelf, overtuigd van zijn goddelijke roeping, een bedreiging vormde voor een wereldbeeld dat hij voorstond. Klemens von Metternich, een volleerd manipulator, trachtte de anderen te overtuigen van zijn visie voor een veiligere wereld. Daarnaast Talleyrand die na het debacle van Napoleon in Rusland, Frankrijks meubelen probeerde te redden. Tenslotte Castlereagh die arrogant bestaande landen in stukken hakte en zijn inwoners als te verschuiven vee behandelde.

[bewerken] Gerelateerde onderwerpen

[bewerken] Bibliografie

[bewerken] Referenties

  1. ↑ zit nach: Gerhard Geißler. Europäische Dokumente aus fünf Jahrhunderten. Leipzig, 1939. S.441, vergl. Georg Büchmann: Geflügelte Worte. Der Citatenschatz des deutschen Volkes. Berlin, Haude & Spener'sche Buchhandlung (F. Weidling), 1898
  2. ↑ zit nach: Manfred Görtemaker. Deutschland im 19. Jahrhundert. Opladen, 1989. S.69
  3. ↑ zit nach: Mehring, S.72
Ontvangen van "http://nl.wikipedia.org/wiki/Congres_van_Wenen"
Persoonlijke instellingen
Boek maken