Schelde (rivier)
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||
De Schelde (Frans: Escaut) is een rivier die ontspringt in de gemeente Gouy in Noord-Frankrijk en door Henegouwen en Vlaanderen via Gent en Antwerpen naar de Noordzee stroomt. Haar eerste benaming was 'Scaldis' in een Romeinse tekst uit de 1e eeuw v Chr. Een andere naam was 'Scala'. Op een Engelse kaart uit 1797 vindt men de benaming Scheldt, net zoals de Antwerpenaar vandaag spreekt over 't Schelt'.
Inhoud |
[bewerken] Verloop
Haar bron ligt bij Gouy-Le-Câtelet op het Plateau van Saint-Quentin. Ze ligt op 49° 59' 12,95" noorderbreedte en 3° 15' 59,40" oosterlengte, 97 m boven het zeeniveau, waarvan 79 op Frans grondgebied. Het domein waarop de bron ligt was tot kort voor de helft in het bezit van de European Shipping Press Association, de Belgische vereniging van maritieme journalisten en publicisten. Deze laatste droeg haar aandeel begin 2009 over aan het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen. De andere helft van het domein is in handen van het gemeentebestuur van Gouy. De rivier bestaat uit drie delen:
- De Bovenschelde, het deel vanaf haar bron tot Gent, waar ze samenvloeit met de Leie (circa 185 km)
- De Zeeschelde vanaf Gent tot aan de Nederlandse grens
- De Westerschelde, die via Terneuzen, Breskens en Vlissingen in de Noordzee uitmondt. De Zeeschelde en de Westerschelde vormen samen een estuarium, waar het getij merkbaar is.
Oorspronkelijk verdeelde ze zich in Antwerpen in twee takken, de Westerschelde, ook wel de Honte genoemd naar Hontenisse, en de Oosterschelde. Hiervan was de Oosterschelde aanvankelijk de voornaamste tak, maar de verbinding hiermee is verbroken toen Walcheren en Zuid-Beveland met het vasteland verbonden werden door de aanleg van de Sloedam en de Kreekrakdam ten behoeve van de spoorlijn Vlissingen-Roosendaal. De Oosterschelde was echter belangrijk voor de scheepvaart. Daarom werden het Kanaal door Zuid-Beveland en later het Schelde-Rijnkanaal aangelegd waardoor Antwerpen weer een snelle verbinding heeft gekregen met de Nederlandse waterwegen.
[bewerken] Geschiedenis
Zoals veel rivieren tijdens de ijstijd liep de Schelde omstreeks 30.000 jaar geleden in noordoostelijke richting via het huidige Gent. Daar mondde de Rupel uit in de Schelde. Vandaar stroomden ze samen naar Zeebrugge, waar ze ter hoogte van de Doggersbank in zee stroomden. De Noordzee was in die tijd een droge vallei.
Ongeveer 15.000 jaar geleden, aan het einde van het Weichselien, trok het ijs trok zich terug en bleven er zandbanken en opgewaaide zandruggen achter. Dit was onder meer de zandrug van Zandig Vlaanderen, die ten zuiden van Brugge loopt en via het noorden van Gent naar het Land van Waas. Rivieren werden gedwongen andere wegen te zoeken naar zee. De Schelde volgde nog zijn eigen weg naar zee ter hoogte van Zeebrugge, maar de Rupel boog ten zuiden van Antwerpen af naar het noorden en stroomde langs het huidige Antwerpen, Bergen op Zoom en Rotterdam, samen met de Rijn naar zee.
Zo'n 8.000 jaar geleden dwongen zandafzettingen in het gebied tussen Gent en Zeebrugge de Schelde een richting te zoeken naar het oosten. Hier stroomde de Schelde in de vroegere bedding van de Rupel naar zee. Ongeveer 5.000 jaar geleden steeg de zeespiegel en drong de zee zover landinwaarts dat deze ter hoogte van Bergen op Zoom doorbrak naar de Schelde. Zo werd de Oosterschelde gevormd. De Westerschelde was toen nog een smalle inham, de Sincfal, die in de loop van de eeuwen steeds verder landinwaarts kwam. In de 10e eeuw brak ook hier het laatste stukje door, via de Honte naar de Schelde, en vormde op dat moment de Westerschelde.
Voor het huidige stroomgebied zie stroomgebied van de Schelde
[bewerken] Zijrivieren
In Spiere monden de Grote Spiere (Espierre) en het Spierekanaal in de Schelde uit. In Henegouwen voegen de Rone de Zwalm zich bij de Schelde. Daarna stroomt de Schelde richting Gent waar ze – zoals de Leie - uitkomt in de Ringvaart rond Gent. De volgende grote bijrivier zijn de Dender bij Dendermonde, de Durme bij Hamme en de Rupel bij Rupelmonde. In Antwerpen komen de Schijn en het Albertkanaal bij de Schelde. Ook de haven van Antwerpen staat via verschillende sluizen in verbinding met de Schelde.
[bewerken] Culturele geschiedenis
De Schelde is al zeer lang van grote commerciële en strategische betekenis. De Romeinen hadden al belangstelling voor het Scheldegebied, ondanks het koude en natte weer en de vele overstromingen. De reden van hun belangstelling was de verbinding per schip naar Britannia. Op Walcheren stond een tempel waar hun scheepslui graag de hulp en bescherming van de godin Nehalennia gingen inroepen voor zij via de Roompot, mogelijk een verbastering van Romanus Portus (Haven van de Romeinen) uitzeilden. Eerst was het gebied stevig in Romeinse handen. De grens lag zo'n 100 km naar het noorden aan de Rijn.
Omstreeks 260 begonnen echter invallen van de Franken een bedreiging te vormen. Rond 290 was het gebied in hun handen en belaagden zij de Romeinse scheepvaart met piraterij. Er volgde nog een aantal veldtochten tegen hen, onder keizer Constantijn bijvoorbeeld. Ook keizer Julianus probeerde hen te onderwerpen, maar gaf hun uiteindelijk (355) maar heel het huidige Vlaanderen en Nederland onder de rivieren in bezit onder voorwaarde dat ze bondgenoten zouden worden. Later werd dit gebied de kern van waaruit zij Gallië zouden veroveren, beginnend met koning Clovis. Van hem is bekend dat hij op de rivier ging zeilen.
De Vikingen gebruikten in de 9e eeuw de Schelde als toegangspoort tot de Lage Landen en na de delingen van het Karolingische Rijk in 843 en 872 werd de rivier de grens tussen het Oost- en het Westrijk. Nochtans verwierven de Vlaamse graven Ename aan de overzijde van de Schelde, een dorp dat goedd op weg was in plaats van het nabije Oudenaarde uit te groeien tot een stad. De vijandigheden tussen beide rijken werd geaccentueerd door de verwoesting in 1054. Toch zou de rivier in theorie tot 1528 de grens tussen het Franse Koninkrijk en het Heilige Roomse Rijk blijven.
In het begin van de 14e eeuw bestond de Scheldemonding nog uit tientallen eilanden en inhammen. Boekhoute, Sluis en Aardenburg waren toen kleine havens van het graafschap Vlaanderen. Net als dit graafschap werd het Scheldegebied (vooral Gent en Antwerpen) later een van de economisch belangrijkste gebieden in Europa vanwege de handel.
Na de val van Antwerpen eindigde de economische bloei en werd de rivier afgesloten voor handelsverkeer door de Republiek der Verenigde Nederlanden. Het feit dat Staats-Vlaanderen in Noordelijke handen bleef was daarbij van grote strategische betekenis. Pas na 1813 ging de Schelde weer open, tot de onafhankelijkheid van België in 1830. Na de pacificatie tussen België en Nederland in 1839 werd er uiteindelijk een Scheldeverdrag tussen Nederland en België gesloten waarin werd bepaald dat dat zo zou blijven.
In de Tweede Wereldoorlog werd de strategische betekenis van de rivier nog eens zwaar onderlijnd. Er is hevig gevochten om de controle van de monding van de rivier en Walcheren is onder water gezet via een bombardement omdat de geallieerden Antwerpen nodig hadden voor hun bevoorrading.
[bewerken] Dorpen en gemeenten langs de Schelde
in Frankrijk: Gouy-Le-Câtelet, Vendhuile, Ossu, Honnecourt-sur-Escaut, Banteux, Bantouzelle, Les Rues-des-Vignes, Crèvecœur-sur-l'Escaut, Masnières, Marcoing, Noyelles-sur-Escaut, Cantaing-sur-Escaut, Proville, Fontaine-Notre-Dame, Cambrai, Neuville-Saint-Rémy, Ramillies, Escaudoeuvres, Eswars, Thun-l'Évêque, Thun-Saint-Martin, Iwuy, Estrun, Hordain, Bouchain, Neuville-sur-Escaut, Lourches, Douchy-les-Mines, Denain, Wavrechain-sous-Denain, Haulchin, Rouvignies, Prouvy, Thiant, Maing, Trith-Saint-Léger, Valenciennes, Anzin, Saint-Saulve, Bruay-sur-l'Escaut, Onnaing, Escautpont, Fresnes-sur-Escaut, Condé-sur-l'Escaut, Vieux-Condé, Odomez, Hergnies, Bruille-Saint-Amand, Château-l’Abbaye, Flines-lez-Mortagne, Mortagne-du-Nord, Maulde
in België: Bléharies, Hollain, Bruyelle, Antoing, Doornik (Calonne, Chercq, Doornik), Pont à Chin, Pecq (Esquelmes, La Garenne, Pecq, Warcoing), Celles (Marais-de-Pottes), Mont-de-l'Enclus Spiere-Helkijn, Bossuit, Outrijve, Avelgem, Waarmaarde, Kerkhove, Kluisbergen, Wortegem-Petegem Elsegem, Petegem, Oudenaarde, Welden, Melden, Heurne, Eine, Zwalm, Zingem, Gavere, Eke, Merelbeke, De Pinte, Gent, Destelbergen, Melle, Wetteren, Wichelen, Berlare, Zele, Dendermonde, Grembergen, Hamme, Baasrode, Buggenhout, Sint-Amands, Mariekerke, Branst, Weert, Bornem, Tielrode, Temse, Steendorp, Kruibeke, Schelle, Hemiksem, Rupelmonde, Antwerpen, Zwijndrecht, Beveren
in Nederland: Westerschelde: Borsele, Hulst, Kapelle, Reimerswaal, Sluis, Terneuzen, Veere, Vlissingen; Oosterschelde: Goes, Middelburg, Noord-Beveland, Schouwen-Duiveland, Tholen, Veere
[bewerken] Externe links
- Water en internationaal recht : selectieve bibliografie Zie Scheldt (Escaut). Bibliotheek van het Vredespaleis
- Schelde Informatiecentrum
- Internationale Scheldecommissie
- Scaldit - Internationaal Stroomgebiedsdistrict van de Schelde
- Waterstanden
- Scheldemonitor (onderzoeksstudies en monitoringsactiviteiten)
- Ooster- en Westerschelde; verleden, heden en toekomst
[bewerken] Externe bron
- Mark van Strydonck en Guy Mulder (2000): De Schelde, verhaal van een rivier. Leuven: Davidsfonds. ISBN 90 5826 059 3
