Twents (dialect)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

In donkergroen het Twents taalgebied; in lichtgroen het gebied waar Twents-Graafschaps wordt gesproken

Het Twents is een dialect van het Nedersaksisch. Nedersaksisch is een van de twee erkende streektalen in Nederland (de ander is het Limburgs). Daarnaast is het Fries al verheven tot de tweede officiële taal van Nederland. Het gebruik van het Twents wordt minder van generatie op generatie, omdat veel ouders hun kinderen bij voorkeur in het Nederlands opvoeden. In de drie steden Enschede, Hengelo en Almelo is veel meer dialectverlies dan op het platteland.

[bewerken] Taal/dialect

Twents wordt gesproken in de meeste Twentse gemeenten, maar niet overal: de meest westelijke plaatsen (o.a. Hellendoorn en Nijverdal) hebben een Sallands dialect. Sprake van één homogeen dialect in de rest van het gebied is er evenmin. Woorden en uitdrukkingen kunnen per dorp of stad verschillen. Het meest afwijkend is het Vriezenveens, dat veel van het Sallands heeft maar eigenlijk noch bij het Twents, noch bij het Sallands kan worden ingedeeld. Het Vriezenveens bevat veel oudere elementen en is beïnvloed door het Fries door Friese immigranten. De meest oostelijke plaatsen (Denekamp, Oldenzaal etc.) kennen naast iej nog doe voor "jij" (elders in Twente alleen iej). Een ander regionaal verschil is neet of nit (in het westen) tegenover nich (in het oosten) voor niet. Almelo, Hengelo en Enschede liggen tegenwoordig ten westen van de doe/iej-lijn maar grotendeels nog ten oosten van de neet/nich-lijn. Halbertsma vermeldt in een handschrift uit 1850 dat neet werd gezegd in Rijssen, Vriezenveen, Almelo, Zenderen, Delden, Haaksbergen, Achterhoek, Markelo, Almelo, Borne, Goor en het omringende platteland van westelijk Twente.

[bewerken] Twents in gecultiveerde vorm

Naast diverse plaatselijke heemkundeverenigingen, zetten de Oudheidkamer Twente en het voormalige Van Deinse Instituut zich in om meer te weten te komen over heden en verleden van Twente wat betreft streekcultuur, volkskunde, streektaal, cultuurgeschiedenis en landschap. Men verzamelt, onderhoudt, bestudeert en presenteert een uitgebreide collectie materiële getuigenissen uit het verleden van Twente. Het Van Deinse Instituut is inmiddels met het Enschedese Natuurmuseum en het Textielmuseum Jannink opgegaan in het museaal centrum TwentseWelle dat in april 2008 openging.

De Kreenk vuur de Twentse Sproak houdt zich onder andere bezig met dialectbijeenkomsten, de spelling van het Twents, een (inmiddels door Anne van der Meiden voltooide) Twentse bijbelvertaling en het Twents in de media. Daarnaast is er sinds 1994 een meer literair-creatieve groep schrijvers rond het blad in t plat De Nieje Tied en het interactieve digitale woordenboek Dialexicon Twents van Goaitsen van der Vliet die in plaats van de Kreenk-schriefwieze de Standaard Schriefwieze hanteren.

RTV Oost bracht in 2005 een succesvolle Twentstalige soapserie op tv, Van Jonge Leu en Oale Groond. Hieraan werkte onder meer Herman Finkers mee, die eerder twee van zijn cabaretshows in het Twents vertaalde.

Sinds 1977 zijn Fred en Angie Rootveld bezig met het vastleggen van wat minder 'salonfähige' uitingen in het Twents. Dat deden ze door Twentse conferenciers op LP en later op CD en DVD vast te leggen onder de naam Twente Plat. Dit waren o.a. Gait oet 't Klooster, Naats oet Hengel, Mans en Graads en Duo Christenhusz. Twente Plat gaat jaarlijks op tournee met een avondvullende Twentse voorstelling.

Er zijn ook enkele bekende stripalbums in het Twents vertaald: het eerste Asterix-album Asterix den Galliër (Asterix de Galliër), Kats in t plat! (1997) door Frank Löwik en Goaitsen van der Vliet, vervolgens Suske en Wiske met de albums 't Zulveren Heurnke (De ringelingschat) en 't Witte Wief (Het witte wief) door Gerard Vaanholt en tenslotte Kuifje (Tuufke in het Twents) met 't Smokweark van Bianca Castafiore (De juwelen van Bianca Castafiore) door Ben Siemerink.

[bewerken] Zie ook

• Nedersaksische Beweging

[bewerken] Externe links

• Dialexicon Twents (digitaal woordenboek)
• De Nieje Tied (blad in t plat)
• Schriefwiezer (standaard spellingregels Twents)
• website van Twente Plat, Twents dialect gezelschap