Multiculturalisme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Schotelantennes aan een flatgebouw, één van de symbolen van de multiculturele samenleving

Multiculturalisme of multiculturaliteit is een maatschappelijke en politieke ideologie die vertelt hoe een land moet omgaan met verschillende culturele gemeenschappen binnen de eigen grenzen. Hierbij gaat men er vanuit dat er meerdere culturen naast elkaar kunnen bestaan, onder de koepel van één algemene cultuur. In de praktijk betekent dat dat de eigen cultuur in eigen kring beleefd wordt. Als die ene algemene cultuur de cultuur is van een dominante bevolkingsgroep ontstaan er vaak spanningen aangezien de ongelijkheid beleefd wordt als cultuurimperialisme.

Het multiculturalisme is sterk geïnspireerd op het cultuurrelativisme, dat stelt dat er geen universele waarden zijn waarmee culturen ten opzichte van elkaar gerangschikt kunnen worden. Waardenkritiek van de ene cultuurgemeenschap op de andere geldt daarom als moreel onjuist. Een multiculturele overheid eist van haar burgers onvoorwaardelijk respect voor de verschillende culturele waarden binnen een land, ook als die waarden principieel met elkaar conflicteren. Multiculturalisme is verwant aan soevereiniteit in eigen kring, een idee dat de grondslag vormde van de verzuiling aan het begin van de twintigste eeuw.

Een land met meerdere culturen is niet automatisch multiculturalistisch. Dat is een vaak voorkomend misverstand. Cultuurgemeenschappen kunnen wel degelijk overeenstemming bereiken over bepaalde gedeelde of universele kernwaarden en tegelijkertijd een eigen identiteit behouden.

[bewerken] Overzicht

Er kunnen meerdere opvattingen worden onderscheiden met betrekking tot het omgaan met minderheden en migranten.

• Monoculturalisme: in veel landen is het overheidsbeleid erop gericht om minderheden te assimileren. Migranten en minderheden moeten opgaan in de bestaande nationale cultuur.
• Hoofdcultuur (Duits: Leitkultur): culturele gemeenschappen binnen een land kunnen een eigen identiteit hebben, maar vinden elkaar tenminste in de kernwaarden van de hoofdcultuur waarop een samenleving is gestoeld. In het Westen zijn deze kernwaarden democratie, vrijheid van meningsuiting en scheiding van kerk en staat. Het beheersen van de landstaal is van wezenlijk belang.
• Smeltkroes (Engels: Melting pot): in sommige landen, waaronder de Verenigde Staten, onthoudt de overheid zich van beleid aangaande minderheden. De culturele identiteit van minderheden versmelt met de nationale identiteit, terwijl men toch de eigen cultuur en achtergrond behoudt.
• Multiculturalisme: in andere landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, mogen minderheden hun eigen identiteit behouden, terwijl het vreedzaam naast elkaar leven van verschillende groepen in de samenleving wordt gestimuleerd door de overheid. Multiculturalisme wordt vaak beschreven als een cultureel mozaïek of een salade: verschillende groepen die een harmonieus geheel vormen.
• Interculturalisme: in nog andere landen, waaronder Canada, wordt de wederzijdse verrijking van culturen als principieel positief ervaren, en kunnen minderheden in hoge mate hun eigen identiteit behouden, mits deze wel de universele mensenrechten en de fundamentele regels van de democratie strikt respecteren. Een cultuur waarin vrouwen of andersgelovigen niet gerespecteerd worden, zal daarom botsen op grenzen. In dit opzicht maakt interculturalisme dus een fundamenteel verschillende keuze: andere culturen worden gezien als 'potentieel' verrijkend, en er bestaat een positief a-priori. Men wil de verworvenheden van de maatschappelijke ontvoogding, van de democratie en de universele mensenrechten echter zeker niet opgeven.

De term 'multiculturalisme' is voor het eerst gebruikt in 1957 om Zwitserland, een land met vier talen en twee religies, te beschrijven. In 1971 werd multiculturalisme het officiële Canadese beleid ten opzichte van minderheden en migranten. Dit beleid werd ingesteld na een hevige taalstrijd tussen de Frans-sprekende minderheid en de Engels-sprekende meerderheid. Canada werd een tweetalige en multiculturele maatschappij, waar er naast Franssprekende en Engelssprekende Canadezen ook ruimte was voor Canadezen met een andere achtergrond. Later verschoof het beleid echter naar 'interculturalisme' omdat men vreesde dat het dogmatisch gelijkwaardig stellen van alle culturen een gevaar voor de democratische rechtsorde zou kunnen betekenen.

Sinds het aantreden van de regering Blair in het Verenigd Koninkrijk, is multiculturalisme een belangrijk onderdeel geworden van het Britse beleid ten aanzien van zowel de minderheden in Wales en Schotland als van migranten. Na Canada en het Verenigd Koninkrijk, volgden landen als Nederland dit multicultureel beleid. Hierbij verandert de hoofdcultuur geleidelijk aan onder invloed van geïmporteerde culturen. In verschillende van deze landen staat het multiculturalisme evenwel onder druk. Met name Tony Blair verschoof zijn beleid in ettelijke opzichten weg van het aanvaarden van alle culturen als gelijkwaardig, naar een meer assertieve, democratische visie, waarin openheid nog steeds behouden blijft.

Het hedendaagse debat situeert zich onder meer op het snijvlak tussen enerzijds de visie dat de democratische verworvenheden en individuele rechten van de mens te allen tijde gewaarborgd moeten blijven, tegenover de perceptie van een ondemocratische stroming in de Islam welke op gespannen voet staat met begrippen als universele mensenrechten en democratie, maar die onder het mom van multiculturalisme wel eist om aanvaard en als gelijke behandeld te worden.

[bewerken] Multicultureel beleid

Een aantal voorbeelden van multicultureel beleid zijn:

• Dubbele nationaliteit;
• Overheidssteun voor kranten, televisie en radio-omroepen in minderheidstalen;
• Acceptatie van traditionele en religieuze kleding, zoals de hoofddoek, op scholen, in het leger en bij overheidsdiensten;
• Programma's die de representatie van minderheden in de politiek, het onderwijs en de arbeidsmarkt verbeteren;
• Het instellen van feestdagen voor minderheden, desnoods door inlevering van eigen feestdagen die onderdeel zijn van de hoofdcultuur;
• Bouwen van religieuze gebouwen, bijvoorbeeld een moskee.

Daarnaast wordt minderheden de mogelijkheid geboden maatschappelijk te participeren door de taal van het gastland te leren en middels het vergaren van algemene kennis de kans op werk te vergroten.

[bewerken] Argumenten voor het multiculturalisme

Multiculturalisten zien de etnische en culturele diversiteit in een samenleving als een positieve kracht, die de ontwikkeling en verscheidenheid van literatuur, kunst, mode, muziek en kookkunst stimuleert. Ook menen veel aanhangers dat de multiculturele samenleving gezien de aanhoudende immigratiegolven een de facto realiteit en tevens onvermijdelijk is. Multiculturalisten menen bovendien dat wanneer zich eenmaal een aanzienlijke culturele en etnische diversiteit heeft ontwikkeld, deze niet meer kan/mag worden teruggedraaid.

[bewerken] Argumenten tegen het multiculturalisme

• Multiculturalisme stelt dat het verkeerd is om de voertaal van de ene gemeenschap op te leggen aan de andere, want dat is een ongeoorloofde bevoorrechting van de ene taal ten opzichte van de andere. Maar zonder goede beheersing van de hoofdtaal zijn de maatschappelijke succeskansen van immigranten nihil, en ontstaat een scala van sociale problemen.

• Multiculturalisme botst met het principe van de scheiding van kerk en staat, wanneer uit naam van culturele gelijkheid religieuze uitingen zoals hoofddoekjes of tulbanden toegelaten worden in staatsorganen. Op een soortgelijke manier kan multiculturalisme de neutraliteit van de rechtspraak aantasten.

• Multiculturalisme predikt dat alle cultuurwaarden gelijkwaardig zijn. Kritiek van de ene op de andere cultuurgemeenschap is derhalve ongewenst. Misstanden bij migrantengroepen zoals vrouwenbesnijdenis, eerwraak, uithuwelijking, antisemitisme en homohaat bleven in Nederland uit naam van "culturele tolerantie" lang onbespreekbaar. Overigens is het niet zo dat alle voorstanders van een multiculturele samenleving ook het relativisme aanhangen, noch dat alle relativisten culturele waarden altijd als gelijkwaardig zien.

• Multiculturalisme propageert absolute gelijkwaardigheid van culturen, en heeft als zodanig geen antwoord op situaties waarin cultuurgemeenschappen de grondvesten van de Nederlandse samenleving, zoals de vrijheid van godsdienst en de scheiding van kerk en staat, niet aanvaarden. In zulke gevallen kan multiculturalisme zichzelf ondergraven.

• Multiculturalisme kan actief het ontstaan van parallelle gemeenschappen die langs elkaar heen leven, bevorderen. Door bijvoorbeeld, zoals in Canada, de rechtspraak te segregeren, wordt rechtsgelijkheid verruild voor juridische apartheid. Hierdoor neemt de sociale cohesie binnen een samenleving af.

Beleidsmatig wordt multiculturaliteit (de multiculturele samenleving) soms gekoesterd als dè oplossing voor het naast elkaar leven van verschillende culturen. Kritiek daarop kwam van meerdere kanten.

• Maximalistische kritiek: Bewegingen die zich verzetten tegen integratie van een minderheidscultuur in de algemene, zoals de Arabisch-Europese Liga, stellen dat je een cultuur niet een klein beetje wel of niet kunt leven. Zij stellen hun radicalistische visie tegenover het melting pot-principe van de multi- en interculturele samenleving.

• Minimalistische kritiek: Assimilatie nastrevende, meest economisch bemiddelde allochtonen vinden de nadruk op hun eigen cultuur een belemmering om volledig te emanciperen. Zij stellen dat zij vooral en eerst gezien willen worden als werknemers.

• Monoculturele kritiek: Bewegingen die stellen dat een natie noodzakelijkerwijs slechts één cultuur moet kennen omdat anders het nationaal bewustzijn ondergraven wordt, zoals het Vlaams Belang (voorheen Vlaams Blok in België en de Partij voor de Vrijheid in Nederland, wijzen de multiculturele samenleving af omdat men fragmentarisering van de samenleving vreest. Deze monoculturele houding wordt door tegenstanders ervan dikwijls benoemd als racisme. Het zich afzetten tegen het multiculturalisme is een wijze van zich te profileren tegenover de gevestigde politieke partijen, zoals de LPF deed tegenover "Paars". De Partij voor de Vrijheid betitelde in oktober 2008 de multiculturele samenleving als een "versleten elite-ideaal".

• Interculturele kritiek: Het grote gevaar van multiculturaliteit is het langs elkaar heen leven en tegelijk het binnen hun eigen groep blijven hangen van mensen, culturele segregatie, stellen interculturalisten. Beleidsmatig zijn de interculturalisten bang voor denkluiheid en etnicisme, intolerantie vanuit monoculturele en radicalisering vanuit maximalistische hoek.

[bewerken] Verschillende opvattingen multiculturalisme

Binnen de wetenschap, de filosofie en de politiek zijn er grote verschillen van mening over het multiculturalisme. Simpel gezegd zijn er voorstanders, zoals de filosofen Taylor, Kymlicka en Parekh en tegenstanders als de politicologen Barry en Hirsi Ali en de sociologen Fortuyn en Scheffer. Taylor, Kymlicka en Parekh wijzen op het belang dat mensen zelf hechten aan hun eigen cultuur, terwijl Barry en Hirsi Ali op de negatieve kanten van culturen voor individuen binnen die culturen wijzen, Fortuyn en Scheffer ten slotte wijzen op de negatieve gevolgen van onderlinge verdeling voor samenlevingen.

• Charles Taylor is een voorstander van gelijkheid tussen meerderheden en minderheden in een samenleving. Elk persoon in een samenleving zou zijn of haar eigen cultuur moeten kunnen behouden. In de praktijk is dit niet altijd haalbaar,er zullen vooroordelen blijven bestaan over andere culturen. Echter, Taylor vindt ook dat wanneer een persoon met een andere cultuur in een nieuw land komt, deze geen gelijkheid kan en mag opeisen. Dit is een vorm van onrespectvol omgaan met de bevolking. Een liberale samenleving zal alleen kunnen ontwikkelen wanneer de minderheden dezelfde rechten krijgen als de meerderheid.
• Brian Barry heeft een kritische houding ten opzichte van multiculturalisme. Zijn kritiek houdt in dat culturen alleen bestaan omdat men bang is de cultuur te verliezen. Volgens hem bestaan culturen alleen voor de buitenwereld en niet voor het individu. Barry vindt dat culturen elkaar niet als gelijken moeten behandelen. Psychologisch gezien is dit te veel gevraagd van personen en daarbij komt ook dat het niet nodig is. Om burgers gelijk te behandelen is tolerantie belangrijker dan gelijkheid. Tolerantie betekent hier dat je mensen gelijk behandelt maar ze niet als gelijke beschouwt.
• Volgens Bhikhu Parekh is cultuur geen vast gegeven maar een altijd aan verandering onderhevig proces. Individuen zijn lid van een cultuur. Je kunt niet weglopen van je eigen achtergrond. Daarnaast is het wel zo dat je identiteit niet je cultuur kan bepalen. Hier zie je dat het begrip cultuur twee verschillende kanten heeft. Je menselijk bestaan wordt maar voor een deel bepaald door je cultuur.
• Will Kymlicka staat positief ten opzichte van multiculturalisme. Multiculturalisme is een toevoeging aan het burgerschap. Immigranten en nationale minderheden moeten hun cultuur kunnen behouden. De houding van de regering ten opzichte van multiculturalisme moet tolerant zijn.
• Met zijn artikel 'Het multiculturele drama' ^[1] in NRC Handelsblad stelde PvdA'er Paul Scheffer de problemen aan de kaak die voortvloeiden uit het multiculturele beleid van de Nederlandse overheid. Naar aanleiding van zijn artikel kreeg Scheffer een storm van kritiek over zich heen, maar velen beschouwen de publicatie als een doorbraak.
• Een belangrijke criticus van het multiculturalisme was de Rotterdamse politicus Pim Fortuyn. Hij waarschuwde voor de ondermijning van de Nederlandse cultuur door de multiculturele tolerantie voor de islam. De islam is een belangrijke religieuze minderheid geworden in Nederland, met name in de grote steden. De islam beschouwde hij als een "achterlijke cultuur". Hij meende dat de islamitische cultuur de verlichting en het proces van modernisering welke de westerse cultuur ingrijpend hebben beroerd, niet heeft ondergaan. Daarom accepteert de islam volgens hem onder meer de democratie en vrouwen- en homorechten niet.
• Ook Ayaan Hirsi Ali, feministe en voormalig lid van de Tweede Kamer voor de VVD, is een criticus van het multiculturalisme. Zij meent dat multiculturalisme de rechten van vrouwen beperkt. Multiculturalisme houdt namelijk de vrouw-onvriendelijke praktijken van sommige vormen van de islam in stand.
• Ook vanuit kosmopolitisch oogpunt kan het multiculturalisme bekritiseerd worden: het grootste verschil tussen deze twee kernbegrippen is dat multiculturalisme het behoudt van de eigen cultuur voorop stelt, en bij migratie de cultuur ‘meegenomen’ wordt. Aanhangers van het kosmopolitisme vinden daarentegen dat je juist vanaf je geboorte vrij moet kunnen zijn je eigen cultuur te kiezen. Er mogen geen grenzen zijn die de mens in zijn culturele ontwikkeling belemmert. De rechten van het individu staan boven de rechten van de cultuur. Bijvoorbeeld bij besnijdenissen: wanneer een individu dit niet wil, dient deze houding gerespecteerd te worden.

Meer mediabestanden bij dit onderwerp vindt u in de categorie Multiculturalisme van Wikimedia Commons.