Koninkrijk der Woekerpolissen

Corruptie & Fraude in de landelijke media:

Nederland is het land van seks, drugs én financiële affaires: van woekerpolissen tot grootschalige beleggingsfraude - een turbulente geschiedenis van ruim tien jaar vrije teugels die miljarden heeft gekost.
Voor banken en verzekeraars is Nederland een prachtland. Politici zijn aardig voor ze, de regels vriendelijk en de toezichthouders grijpen pas in als het te laat is. Bovendien blijken Nederlanders verre van conservatief als het gaat om beleggen, sparen en verzekeren: beloftes van spectaculaire rendementen en ogenschijnlijk lage tarieven blijken een magische aantrekkingskracht te hebben op zo ongeveer iedereen.

Zo kon de afgelopen tien jaar de naar verhouding grote financiële sector vrijwel ongestoord zijn gang gaan. Banken en verzekeraars blijken meesters te zijn in financiële innovatie en de marketing van producten die even ondoorzichtig als kostbaar zijn. Net zo bedreven in het aantrekken van geld zijn de tientallen wonderbeleggers die gouden bergen beloven, maar inmiddels een slagveld hebben aangericht. Waarschuwingen van ingewijden voor wanstaltige beleggingsproducten werden keer op keer genegeerd.
En als het allemaal fout gaat en blijkt dat de banken zelf ongeoorloofde risico’s hebben genomen met hun eigen beleggingen, dan is er een overheid die zich voor tientallen miljarden in de schulden steekt om ING, ABN Amro en Aegon te redden, en die voor nog eens miljarden garant staat.
Maar dit verhaal gaat niet over de kredietcrisis, waarvan de schade zo goed als onmeetbaar is. Dit verhaal gaat over de gevolgen ruim tien jaar laissez faire marktliberalisme en de schade die dat bij consumenten heeft opgeleverd.
Door de crisis liggen de financiële sector en het toezicht daarop wel onder een vergrootglas. Het functioneren van De Nederlandsche Bank (DNB) staat stevig ter discussie, zozeer zelfs dat regeringspartij PvdA DNB-president Nout Wellink geen tweede termijn gunt. Ook de Autoriteit Financiële Markten (AFM), die toeziet op het gedrag van ondernemingen, is onderwerp van kritiek, nu ze in meerdere affaires heeft bewezen niet tijdig te waarschuwen voor het risicovolle karakter van producten en beleggingen, maar daartoe pas over ging onder zware publieke druk. Toezicht op het naleven van de wettelijke ‘zorgplicht’ van financiële ondernemingen jegens klanten, faalt in veel gevallen.
Wat is er mis en hoe kon het zover komen? Het antwoord begint bij een bank in Wognum.

Koopsomverzekeringen van DSB Bank Schade: minimaal 32 miljoen
De voortwoekerende affaire rondom de hypotheekverstrekking van DSB Bank is misschien niet van enorme omvang, het roept wel veel vragen op over het toezicht van de AFM, een merkwaardige lacune in de wet en de rol van VVD-bestuurders in de top van de bank van Dirk Scheringa. Bij financiële dienstverleners bestaan al jaren twijfels over de effectiviteit van het toezicht, nu gebleken is dat DSB sinds het begin van dit decennium producten verkoopt die evident nadelig zijn voor consumenten.

De AFM heeft DSB (onder meer Frisia, Becam en Lenen.nl) in dit verband inmiddels twee boetes opgelegd, zo werd begin juli bekend. Maar het blijft een raadsel dat er niet eerder hard is opgetreden, terwijl de ware aard van de provisiefabriek uit Wognum al jaren bekend is. Bovendien is het een raadsel hoe het kan dat een merkwaardig gat in de Wet op het Financieel Toezicht en de voorganger daarvan pas vorig jaar zomer is gerepareerd. De wet, die onder oud-minister Zalm is ingevoerd, verplicht financiële dienstverleners tot het opstellen van een zogeheten ‘klantprofiel’ bij het verstrekken van leningen, waarbij de bank of tussenpersoon zich in het belang van de klant moet verdiepen in diens financiële situatie en risicobereidheid (‘zorgplicht’).
Maar voor het verkopen van verzekeringen bestond die verplichting voor het opstellen van een klantprofiel vreemd genoeg niet, vermoedelijk als gevolg van een effectieve lobby. Resultaat is dat partijen als DSB ongestoord koopsomverzekeringen (in één keer te betalen premie in plaats van maandelijks) met absurde provisies konden verkopen bij een hypotheeklening, zonder zich daarvoor te verdiepen in het belang van de klant. Omdat de AFM deze situatie onwenselijk achtte, vroeg de Autoriteit twee jaar geleden aan Financiën de vrijstelling aan te pakken.
Het gat in de wetgeving heeft grote schade aangericht, niet alleen vanwege de hoogte van de provisie. De vaak onnodige en dure (overlijdensrisico-, arbeidsongeschiktheids- en werkeloosheids-) koopsomverzekeringen worden meegefinancierd in de hypotheek, waardoor de waarde van de lening vaak veel hoger is dan de waarde van het onderpand. Wie de lasten niet meer kan dragen – en dat zijn nogal wat mensen omdat DSB vaak een korte rentevaste periode hanteerde, na afloop waarvan de rente omhoog schiet – blijft na verkoop van zijn huis zitten met een flinke restschuld. Ruim duizend gedupeerden hebben zich verenigd om met een collectieve claim hun schade vergoed te krijgen.
Nadat Gerrit Zalm was afgetreden als minister van Financiën trad hij eind 2007 als hoofdeconoom in dienst van DSB, om in juli 2008 ook financieel directeur te worden. Toen hij minister was konden Scheringa en Zalm al uitstekend met elkaar uit de voeten. In zijn DSB-tijd heeft Zalm, inmiddels bestuursvoorzitter van ABN Amro, de bank ook op televisie verdedigd door te stellen dat DSB alleen netjes geld uitleent; een bewering die weinig waarde meer heeft. Na Zalm nam VVD-coryfee Frank de Grave het roer over, maar die hield het om onopgehelderde redenen maar twee maanden vol. Nu zit Robin Linschoten in de top van de bank en zijn VVD-vriend Ed Nijpels nog altijd in de raad van commissarissen. Zij moeten zich voorbereiden op de uitkomst van nog lopende AFM-onderzoeken naar DSB.

De schade: bedrijfsonderzoeker Pieter Lakeman, die de gedupeerden bijstaat, schat de schade bij de groep op 32 miljoen euro op basis van een gemiddeld bedrag aan onnodige verzekeringen. Maar er zijn natuurlijk tienduizenden klanten die met de dure polissen zijn opgescheept. Zo bezien is de schade een veelvoud van 32 miljoen. Daarnaast heeft DSB schade aangericht met effectenleaseproducten (Hollands Welvaren Select) en beleggingsverzekeringen (Hollands Welvaren) – woekerpolissen van de ergste categorie. Talloze rechtszaken lopen nog.

Icesave Schade: 146 miljoen euro
Op 3 april 2008 kreeg de top van De Nederlandsche Bank een mail van een senior medewerker. Hij heeft twijfels over de soliditeit van de IJslandse financiële instellingen en de IJslandse economie; signalen die toen al maanden rondzongen in de financiële wereld. De medewerker uitte ruim een maand later, op 16 mei, opnieuw zijn zorgen over het risico dat het Nederlandse depositogarantiestelsel (garantie bij faillissement dat spaarder zijn geld terugkrijgt) loopt met de IJslandse bank Landsbanki, die onder de vlag Icesave honderden miljoenen spaargeld heeft opgehaald. Toch trad Landsbanki op 23 mei toe tot het stelsel, zonder extra voorwaarden of onderzoek. Spaargelden tussen de 20 en de 38.000 euro worden vanaf dat moment door het Nederlandse stelsel gedekt – de eerste 20.000 is voor IJslandse rekening. Uit een reconstructie van hoogleraren Du Perron en De Moor in opdracht van Financiën blijkt dat DNB naar aanleiding van de mails alleen besluit om meer contact te onderhouden met de IJslandse (en Britse) toezichthouder.

Het is achteraf moeilijk te begrijpen dat de top van DNB pas in mei mondjesmaat in actie komt als de problemen in IJsland al lang en breed bekend zijn – de gezaghebbende econoom Willem Buiter had daarover al gerapporteerd – en dat de ‘verhoogde toezichtinspanningen’ er komen dankzij een mail van een senior medewerker. Pas in augustus komt het tot meer voortvarende actie van Nout Wellink zelf, maar dat is te laat: Icesave heeft dan al het dubbele van de verwachte half miljard opgehaald.
Na het faillissement in oktober wast Wellink zijn handen in onschuld, is zelfs boos dat zijn gezag wordt ondermijnd door kritiek uit de Kamer. Hij verdedigt zich met het argument dat hij niet kon waarschuwen voor de gevaren van Icesave omdat dat een bank run zou veroorzaken. Formeel juist, concluderen de twee hoogleraren, maar ze beoordelen het optreden van de centrale bank als procedureel. Het is hen niet duidelijk waarom DNB zo weinig heeft ondernomen om Icesave een voet dwars te zetten, terwijl die mogelijkheden er wel waren.
Volgens de Amsterdamse hoogleraar financiële markten Arnoud Boot, die tevens lid is van de adviesraad van DNB, is Wellink meer te verwijten. Boot verwijst het argument van de bankpresident dat hij niet kon waarschuwen omdat dat onrust zou geven, naar de prullenbak. Hij zegt: ‘Dat was gewoon verkeerd. DNB had wél moeten waarschuwen.’ Sweder van Wijnbergen, hoogleraar economie en oud-hoofdeconoom van de Wereldbank, is het daar mee eens. ‘De keuze was niet: een bank run of niet. Die zou er toch wel komen. Had hij wel gewaarschuwd, dan was het bij een faillissement van een half miljard gebleven in plaats van 1,7 miljard.’
Van Wijnbergen wijst op een fout in het toezichtsysteem die hier weer aan het licht kwam. ‘De toezichthouder is ook diegene die moet ingrijpen. Als DNB dat doet, dan geeft ze toe dat ze geen goed toezicht heeft gehouden dus stellen ze een ingreep zo lang mogelijk uit.’ Helene Vletter van Dort, hoogleraar bank- en effectenrecht in Rotterdam en Groningen, ziet een ander probleem dat wordt veroorzaakt door het feit dat de centrale bank zowel toezichthouder is als lender of last resort. ‘Dit leidt ertoe dat binnen DNB het belang van bijvoorbeeld depositohouders of verzekeringnemers moet worden afgewogen tegen het belang van stabiliteit van het financiële systeem. Ik denk dat DNB vrijwel altijd aan het ‘grote belang’ van het financiële systeem voorrang zal geven. Dan is de vraag: is het juist dat DNB voor een dergelijke afweging kan komen te staan? Dat moeten we heroverwegen, want beide taken leiden mogelijk tot een belangenconflict.’ Vandaar ook dat dit systeem uitzonderlijk is, zegt Vletter van Dort. ‘Dat de centrale bank ook toezichthouder is die moet ingrijpen, komt bijna nergens ter wereld voor.’
Daarbij komt dat Wellink geen krachtige figuur is, vindt Van Wijnbergen. ‘Dat probleem bestaat al een hele tijd. Uit het faillissement van Van der Hoop (in 2005, red.) blijkt dat Wellink de bankiers te goed kent. Er wordt daarom nooit hard ingegrepen.’
Net als in het geval van Icesave mocht Van der Hoop tot aan de dag van het faillissement ongehinderd spaargeld aantrekken. Het kwalijke aan de zaak was dat DNB tegelijkertijd wist dat alle bezittingen van Van der Hoop in onderpand waren gegeven aan andere banken, zodat in het geval van een faillissement spaarders gegarandeerd met lege handen staan. Maar over dat risico deed DNB geen mededeling. De fouten – er waren er meer in dit dossier – zijn nadien nooit toegegeven. Wel heeft DNB gemeend over te moeten gaan tot het betalen van een schadevergoeding aan gedupeerde spaarders.
De schade: het Icesave-faillissement draait om 1,7 miljard euro. Daarvan moet IJsland – althans, als het daartoe bereid is – 1,3 miljard terugbetalen aan de staatskas, is 300 miljoen euro opgehoest door het Nederlandse garantiestelsel (betaald dus door andere banken) en komt 106 miljoen euro ten laste van de belastingbetaler. De mensen die meer dan 100.000 euro bij Icesave hadden staan, krijgen boven dat bedrag niets – een schadepost van 40 miljoen. Maakt samen 146 miljoen euro directe schade.

Beleggingsfraude Schade: 500 miljoen euro
Als er één land is waar de Amerikaanse meesteroplichter Bernard Madoff zich ook thuis had gevoeld dan is het Nederland; een paradijs voor aanbieders van beleggingen met onwaarschijnlijke rendementen. Of het nu om teakhout, vastgoed of zonnepanelen gaat, de wonderbeleggers weten moeiteloos hun weg te vinden naar hun slachtoffers, nauwelijks gehinderd door regels of toezicht. Dat heeft de afgelopen jaren tot een stroom spectaculaire fraudezaken geleid, waarvan het einde nog niet in zicht is. Palm Invest, Easylife, Novacap, TRE, Pure Energy … de lijst is nog langer. Van vervolging komt het zelden.
Recentelijk kwam AFM in actie bij beleggingsfonds Partrust, een piramidespel waar 40 miljoen euro is verdwenen. Hoewel de misstanden bij Partrust al sinds 2004 bij de AFM bekend waren, is er pas kortgeleden opgetreden. De toezichthouder wuift de kritiek daarop weg, met als argument dat hij geen bevoegdheid had om iets te doen.
Dat is op zich waar: participaties boven de 50.000 euro – die Partrust aanbood – waren tot oktober vorig jaar ongereguleerd. Voor 2006 was er überhaupt geen direct toezicht op dit soort beleggingsfondsen, ook niet op de categorie onder de 50.000 euro. In dat jaar ontstond de wettelijke verplichting voor die categorie fondsen om een vergunning aan te vragen bij de AFM met bijbehorende controle.
Maar ondanks het verscherpte toezicht vanaf 2006 op participaties onder de 50.000 euro konden vooral de teakfondsen – de grootste brokkenmakers met 500 miljoen euro aan opgehaald vermogen – vrolijk doorgaan met hun malafide praktijken. Professor Bert Scholtens van de Rijksuniversiteit Groningen heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de schade die dat heeft veroorzaakt en oordeelt niet mild over het toezicht. ‘Als bijvoorbeeld een teakaanbieder adverteerde met een ‘vergunning’ van AFM of DNB, terwijl de aanbieder die niet had, werd niet ingegrepen. Van de bevoegdheden om het publiek actief te informeren wordt geen gebruik gemaakt. Het toezicht beperkt zich tot de formele toetsing van voorwaarden waaraan een instelling moet voldoen. Controleren of de aanbieder de risico’s van de belegging in kaart brengt en of de belegger-consument die risico’s begrijpt en aankan – de wettelijke zorgplicht – gebeurt niet. Van feitelijke bescherming van consumenten is geen sprake.’ Overigens: vorige maand (!) heeft AFM officieel gewaarschuwd voor het ‘grote risico’ van teakbeleggingen.
De schade: moeilijk precies aan te geven maar Scholtens schat de schade van de bestaande teakdebacles op 200 miljoen euro. Dat zou kunnen verdubbelen als marktleider GoodWood failliet gaat. Dat fonds is in februari gestopt met zijn terugbetalingsregeling, wat tot grote zorgen heeft geleid, ook bij de bekende fraude-advocaat Dion Bartels. Hij schat de totale schade van malafide beleggingsfondsen op 1 miljard euro. ‘30.000 beleggers dreigen hun geld niet terug te krijgen’, zegt hij. Een eigen optelsom van reeds geopenbaarde schade komt uit op en bedrag rond de 500 miljoen euro.

Effectenlease Schade: minimaal 1,3 miljard euro
Weet u het nog? De Winstverdriedubbelaar van Legiolease? Of het Sprintplan van Aegon? Aan het begin van dit decennium hadden honderdduizenden mensen een van de dolle effectenleaseproducten, geholpen door onrealistische verwachtingen van de beurs en fiscale aftrekbaarheid van de rente. Op het hoogtepunt van de markt in 2001 was de totale contractwaarde zo’n 6,5 miljard euro, geïnvesteerd door zo’n 6 procent van de huishoudens. Het leverde een grote affaire waarop door oud-minister Zalm laat is gereageerd en die nog altijd niet ten einde is. Pas onlangs heeft de Hoge Raad beslist welke schade voor vergoeding in aanmerking komt, na jaren van procederen tegen Legio Lease-eigenaar Dexia.
Voor de waanzin van Winstverdriedubbelaars is in 1997 al gewaarschuwd, maar zonder resultaat. De voorloper van de AFM, de STE onder leiding van Arthur Docters van Leeuwen, deed helemaal niets. George Möller, de voormalige bestuursvoorzitter van Euronext, kan zich er nog steeds over verbazen. ‘In heb destijds een brief gestuurd naar DNB en STE, waarin ik ondubbelzinnig heb gewaarschuwd: jullie moeten iets aan Legiolease doen. Daar werd redelijk laconiek op gereageerd, men zei: dat ligt buiten onze bevoegdheid. Een jaar later heb ik een tweede brief gestuurd met hetzelfde resultaat.’
Pas in december 2001, nadat de beurzen waren gecrasht en de verliesverdriedubbelaars hun intrede deden, waarschuwde de AFM voor het risico van beleggen met geleend geld. Weer twee jaar later verscheen er een eerste onderzoek naar de producten plus boetes voor Dexia. Kritiek werd door de AFM gepareerd volgens het vaste recept: we hadden geen bevoegdheden. Maar ook informeel zijn er voor een toezichthouder mogelijkheden op te treden. Bovendien: publieksvoorlichting is toch geen vies woord?
De schade: de schikking die marktleider Dexia trof op basis van de zogeheten Duisenberg-regeling betrof zo’n 1 miljard euro voor circa 300.000 mensen, terwijl 392.000 een contract hadden. Daaruit valt een totale schade af te leiden van circa 1,3 miljard euro. Maar daar komt bij dat de Hoge Raad heeft geoordeeld dat alleen vergoeding van een deel van de restschuld – zoals in de Duisenberg-regeling – niet afdoende is. Duizenden gedupeerden die nog procederen hebben daarom ook recht op vergoeding van inleg en rentebetalingen, waarmee vergeleken de Duisenberg-regeling mager afsteekt. De schade veroorzaakt door Aegon, DSB Bank en enkele anderen laten we gemakshalve buiten beschouwing.

Woekerpolissen Schade: minimaal 2,5 miljard euro
De moeder aller financiële affaires heeft een nieuw woord toegevoegd aan de Nederlandse taal, dat nog jaren zal rondzingen. Want woekerpolissen, oftewel beleggingsverzekeringen met zeer hoge verborgen kosten, zijn een gif dat zich op een fenomenale wijze heeft verspreid: ruim zeven miljoen polissen met een waarde van rond de 50 miljard (eind 2005) vonden hun weg naar consumenten. Dit wanproduct heeft met afstand de meeste schade veroorzaakt en is het resultaat van onwaarschijnlijk laks optreden van de overheid gecombineerd met de grote beleggingsdrift van Nederlanders. De grote katalysator achter de groei van woekerpolissen zijn fiscale prikkels als renteaftrek, die zoals iedereen nu weet, een complete chaos hebben aangericht. In tegenstelling tot effectenlease, waar vooral Dexia voor verantwoordelijk was, hebben zo ongeveer alle Nederlandse verzekeraars eraan meegedaan. Dat verzekeraars als Aegon vlak na de effectenlease-ellende opnieuw grootschalig in de fout zijn gegaan, betekent dat er iets grondig mis is met de sector en het toezicht daarop.
Net als in het geval van Dexia is er voor de woekerpolissen krachtig en overtuigend gewaarschuwd. Dit keer niet door een beursdirecteur maar door de gezaghebbende hoogleraar financiële markten Arnoud Boot. Al in 1995 schreef hij een vernietigend rapport over beleggingsverzekeringen die hij ronduit ‘schokkend’ noemt. Kort daarna werden daarover Kamervragen gesteld aan oud-minister Gerrit Zalm van Financiën, maar die had volledig lak aan het rapport. Hij zag geen enkele aanleiding om de verzekeraars tot de orde te roepen over het kostenniveau van de polissen en gaf als rechtvaardiging dat de levensverzekeringsmarkt gekenmerkt wordt door een ‘hoge mate van concurrentie’. Een hoog marktbreed kostenniveau zou daarom niet aannemelijk zijn, zei Zalm.
In het licht van de ontstane schade is die uitspraak een gotspe, die sterk het vermoeden voedt dat de verzekeringslobby de minister volledig op zak had. Dat is ook precies wat hoogleraar Boot zo ergert. ‘Grote, dominante spelers die jaren producten hebben verkocht die niet in het belang zijn van de klant terwijl ze de hele markt in handen hadden en automatisch veel geld verdienden, mede door goede connecties met de overheid, die mede daardoor veel te laks heeft gereageerd.’
De schade: een grote groep verzekeraars die geschikt heeft, keert zo’n 2,2 miljard euro uit. Alleen Eureko (Achmea en Interpolis), een van de grootste brokkenmakers, ligt nog dwars. Haar aanbod van 315 miljoen euro is te laag, vinden de Stichting Woekerpolis Claim en stichting Verliespolis. Tellen we het aanbod van Eureko bij de getroffen schikking op, dan komt de schade uit op ruim 2,5 miljard. Dan zijn er natuurlijk nog talloze mensen die individueel procederen, waarmee de teller eigenlijk hoger staat. Wie uitgaat van een normaal kostenniveau van 2,5 procent, zoals vorig jaar vastgesteld door de ombudsman financiële dienstverlening Jan Wolter Wabeke, komt zelfs op een totale schade van 5 miljard.
Alles bij elkaar is de schade ontstaan door gebrek aan toezicht, gaten in regelgeving en een lakse minister minimaal 4,5 miljard euro. En daar komt nog wel wat bij als het jongste, zich langzaam ontluikende drama zich manifesteert: beleggingshypotheken. Al met al is het wel een erg hoge prijs voor een vrije markt, waarvan vooral banken en verzekeraars hebben geprofiteerd. Op zich is er niets mis met een vrije markt als dat leidt tot concurrentie en lage tarieven voor consumenten. Maar vooral de verzekeraars hebben bewezen dat zij in staat zijn om producten zo gecompliceerd en ondoorzichtig te maken, dat de werkelijke kosten verborgen bleven en vergelijking tussen hun producten alleen haalbaar is voor experts. Concurrentie mist dan haar werking.
Conclusie is dat een vrije markt alleen functioneert met strenge regels en dito toezicht daarop. Als het de AFM alleen al jaren kost om een kleine bank als DSB met VVD-coryfeeën in de top op de knieën te dwingen, is te begrijpen waarom grote banken en verzekeraars met politieke rugdekking zo lang ongestoord hun gang hebben kunnen gaan. Wat we nodig hebben zijn onafhankelijke, niet-gepolitiseerde toezichthouders, die zich niet telkens verschuilen achter het argument dat het hun aan bevoegdheden ontbreekt. DNB-president Nout Wellink, AFM-voorzitter Hans Hoogervorst en minister Wouter Bos: grijp in als het moet.
17-08-2009

Bron: dePers.nl